Repetytorium do matury z języka polskiego – epoki literackie w pigułce

Powtarzając lektury w oderwaniu od kontekstu historycznego, szybko zaczniesz mylić pojęcia, bohaterów i idee. Z kolei chronologia porządkuje sens i pomaga zrozumieć, dlaczego raz na pierwszym planie pojawia się Bóg, a innym razem praca u podstaw albo kryzys wartości. W tym poradniku omówimy kluczowe cechy każdej epoki literackiej, dzięki czemu przestaną być one zbiorem osobnych tytułów i pojęć, a zaczną stanowić logiczną całość.

Jakie epoki literackie są na maturze?

Zgodnie z aktualnymi wymogami, uczeń ma umieć sytuować utwory w każdej ze znanych nam epok literackich – od starożytności, aż po czasy współczesne. Matura sprawdza bowiem nie tylko zdolność do streszczania poszczególnych lektur, ale przede wszystkim umiejętność widzenia procesu historyczno-literackiego. W praktyce oznacza to, że epoki trzeba poznać przekrojowo, bo wyrywkowa wiedza może nie wystarczyć.

Żeby osiągnąć ten cel, nie wkuwaj samych dat i haseł. Zamiast tego przy każdej z epok zapisz pięć rzeczy: obraz świata, wizerunek człowieka, kluczowe idee, najważniejsze gatunki i istotne lektury. Bez wątpienia warto wspomagać się rzetelnym repetytorium, w którym cała ta wiedza będzie przedstawiona na podstawie konkretnych przykładów i rzeczowych wyjaśnień.

Starożytność i średniowiecze: kluczowe zagadnienia

Analizę niezbędnej na maturze literatury należy rozpocząć od absolutnych podstaw, czyli Biblii i tekstów antycznych. Bez tego trudno będzie zrozumieć dalsze utwory, bo literatura światowa wielokrotnie odwołuje się do tych fundamentów. Antyk wnosi pojęcie tragizmu, mityczne wzorce bohaterów i przekonanie, że sztuka ma porządkować świat. Z kolei Biblia wprowadza wielkie pytania o sens cierpienia, winę i przebaczenie, zbawienie oraz relacje człowieka z absolutem.

Gdy zaś myślimy o średniowieczu, pierwsze skojarzenia to mrok, asceza i surowa religijność. Jest w tym sporo prawdy, ponieważ centrum świata stanowi tu Bóg, a człowiek myśli o życiu doczesnym jako drodze do wieczności. Właśnie stąd w wielu utworach mamy do czynienia z teocentryzmem, moralizatorskim tonem oraz silną obecnością wzorców osobowych. Ze średniowiecza warto zapamiętać przede wszystkim ascetę, rycerza i świętego. Nie wolno też pominąć motywu śmierci, która jest doświadczeniem powszechnym i nieuniknionym.

Renesans i barok: cechy i przedstawiciele

W przeciwieństwie do średniowiecza, renesans to zwrot ku człowiekowi. Zgodnie z założeniami tej epoki człowiek znajduje się w centrum zainteresowania, ma godność, powinien się wszechstronnie rozwijać, ale jednocześnie korzystać z życia rozsądnie i odpowiedzialnie. Nie chodzi tu jednak o bezkrytyczny optymizm, lecz dążenie do harmonii i umiaru. Doskonale widać to w twórczości Jana Kochanowskiego, gdzie z jednej strony mamy teksty pochwalające cnotę i umiar, a z drugiej w trenach widzimy kryzys wcześniejszego światopoglądu.

W baroku odchodzimy od renesansowej pewności siebie, by przejść do świata kontrastów. Jest tu obecna świadomość przemijania, fascynacja śmiercią i marnością świata, ale również kunsztowność formy, gra słów i intelektualna błyskotliwość. Na maturze pojawiają się zwykle najważniejsze dla tej epoki symbole: zgaszona świeca, zwiędłe kwiaty, czaszka albo motyw nagłej śmierci.

Oświecenie i romantyzm: dwa odmienne porządki

Oświecenie to epoka, która szczególnie mocno ocenia rzeczywistość społeczną. Na pierwszy plan wysuwają się tu: rozum, dydaktyzm, krytyka wad społeczeństwa, edukacja i reformy państwa. Dla przykładu Ignacy Krasicki w swoich utworach obnaża wady szlachty, powierzchowność obyczajów i społeczną hipokryzję, ale potrafi też zbudować obraz patriotyzmu wymagającego ofiary.

Romantyzm odchodzi od oświeceniowej wiary w rozum, zwracając się ku emocjom i metafizyce. To epoka jednostki wybitnej, która czuje więcej, widzi więcej i często nie zgadza się na zastany porządek świata. Z polskiego punktu widzenia jest to epoka narodu pozbawionego państwa, dlatego literatura przejmuje część funkcji politycznych i wspólnotowych. W praktyce maturalnej romantyzm najczęściej kojarzy się z Mickiewiczem. I słusznie, bo na egzaminie pojawia się sporo tekstów tego autora. Warto dobrze poznać chociażby „Dziady, cz. III”, „Pana Tadeusza” oraz wybrane ballady.

Pozytywizm i Młoda Polska, czyli praca u podstaw, kryzys wartości i diagnoza społeczeństwa

Pozytywizm to zupełne przeciwieństwo romantyzmu, bo zamiast pięknego umierania za ojczyznę, otrzymujemy pracę u podstaw, realizm i zainteresowanie społeczną codziennością. Jest to więc epoka bardzo praktyczna, która pyta, jak mądrze odbudować wspólnotę, rozwijać edukację, gospodarkę i odpowiedzialność społeczną. Bez wątpienia najważniejszą lekturą pozostaje tu „Lalka” Bolesława Prusa, gdzie ważne są nie tylko dzieje Wokulskiego, ale także wielowarstwowy obraz społeczeństwa, zderzenie idealizmu z pragmatyzmem i pytanie o awans jednostki w świecie podziałów klasowych.

Młoda Polska jest zaś epoką nastroju, kryzysu i buntu przeciw mieszczańskiej przeciętności. Z jednej strony spotkamy tu fascynację sztuką, z drugiej znajdziemy kryzys wartości i marzenie o odrodzeniu wspólnoty. Właśnie dlatego tak ważnym tekstem jest „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego. Ten dramat opowiada jednocześnie o symbolizmie, diagnozie społecznej, marazmie narodowym i niespełnionej szansie na wspólne działanie.

Dwudziestolecie międzywojenne: nowoczesność i niepewność

W literaturze z tego czasu znajdziemy energię nowoczesności i entuzjazm związany z budowaniem państwa, ale również lęki cywilizacyjne czy pytania o kształt kultury po odzyskaniu niepodległości. Istotną pozycją literacką jest tu przede wszystkim „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, bo książka ta ukazuje rodzące się państwo jako miejsce konfliktu idei i niespełnionych nadziei. Równie ważna jest „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, gdyż obnaża ona mechanizmy formy, niedojrzałości i społecznego przymusu. Pojawia się w niej chociażby motyw gęby, którego zrozumienie przyda się nie tylko do zrozumienia kultury międzywojnia, ale również podczas interpretacji wielu tekstów współczesnych.

Wojna, totalitaryzm i kryzys wartości w literaturze XX wieku

Doświadczenie wojny i późniejszego totalitaryzmu sprawia, że literatura zadaje pytania o możliwość zachowania człowieczeństwa, sens moralności, granice cierpienia i odpowiedzialność za innych ludzi. W tej epoce ważne miejsce zajmuje między innymi reportaż „Zdążyć przed Panem Bogiem”, ukazujący zderzenie historii z indywidualnym losem człowieka. Obok literatury wojennej, ważne są też utwory pokazujące kryzys wartości i mechanizmy przemocy w świecie powojennym. Na przykład „Dżuma” daje świetny materiał do rozważań o solidarności i moralnym obowiązku działania, a „Tango” pomaga analizować chaos wartości i bunt, który sam staje się przemocą. Mimo upływu lat są to nadal bardzo aktualne teksty, które bez trudu dają się połączyć z problemami współczesności.

Jak uczyć się epok, żeby naprawdę zapamiętać?

Jak już wspomnieliśmy, epoki trzeba znać przekrojowo. Najgorszym sposobem jest więc wkuwanie samych dat i haseł, a znacznie lepiej budować proste mapy skojarzeń. Przy każdej epoce wynotuj kilka motywów, które ją charakteryzują. Dla przykładu w średniowieczu będą to śmierć, asceza i religijność, z kolei w pozytywizmie najważniejsze są praca, realizm i społeczeństwo. W kolejnym kroku połącz epokę z konkretnym utworem literackim. W pozytywizmie jako pierwsza na myśl powinna przyjść „Lalka”, z Wokulskim rozdartym pomiędzy romantycznym uczuciem a nowoczesnym działaniem.

Co równie ważne, nie można mieszać pojęć. Uczucia przedstawiane w romantyzmie nie są tym samym, co podobne emocje ukazane w okresie Młodej Polski. Właśnie dlatego sam motyw na maturze nie wystarczy, bo liczy się też umiejscowienie go w konkretnych realiach historycznych i filozoficznych. Taka umiejętność przydaje się przede wszystkim w wypracowaniu i wypowiedzi ustnej, gdzie często trzeba zestawić ze sobą różne spojrzenia na ten sam problem.

Podsumowanie

Lektury i epoki nie stanowią odrębnych, niezależnych obszarów. To właśnie z uwarunkowań konkretnych czasów rodziły się filozofie i sposoby myślenia, które pozwoliły stworzyć znane nam utwory literackie. Przykładowo, gdyby nie romantyczny język buntu i narodu, prawdopodobnie nie powstałyby dzieła Mickiewicza. W przygotowaniach do matury z polskiego trzeba więc postawić na związki i zrozumienie, zamiast jedynie uczyć się na pamięć przypadkowych haseł. W ten sposób materiał stanie się bardziej zrozumiały, a sama matura nie będzie egzaminem z przypadkowych informacji.